Chuyện cây Lựu

Tôi rời Hà Nội vào một đêm giời giở lạnh. Không khí lạnh bắt đầu kéo về kèm theo một cơn mưa khá nặng hạt đón chúng tôi khi xe vừa rời bến Mỹ Đình. Cũng may với tính cẩn thận của mình, trước khi đi tôi cũng đã kịp vớ cho mình một cái áo khoác mỏng, đề phòng phải chết rét khi lên vùng cao trong những ngày giao mùa như thế này.

Tôi đi theo lời rủ rê Sơn La có cây lựu quả, cây lựu được bà con trồng lâu năm và có thể nhổ vài gốc to tổ chảng về cái vườn của mình. Và, tôi cũng muốn đi tìm cây chanh yên, một giống chanh xưa cũ được du nhập vào Việt Nam giờ cũng chỉ còn lại trong ký ức một thời của những người già và trung tuổi. Nhưng tôi biết, đâu đó trên những cánh rừng, vẫn còn những cây chanh cổ thụ với quả to như nắm tay vàng trĩu chịt rụng rơi đầy gốc khi cuối mùa. Cái đó thôi thúc tôi lên đường, mặc dù tôi biết hi vọng của mình không nhiều.

Quay trở lại về chuyện cây lựu. Theo kiến thức hạn hẹp của mình, tôi biết Việt Nam không có vùng nào trồng lựu thương phẩm, hay nói đúng hơn là quy hoạch vùng trồng lựu. Lựu bán ngoài thị trường, tôi vẫn ăn đều và tôi biết nó được nhập từ nước bạn láng giềng về. Nói là ăn đều cho nó oai chứ thực ra tôi là người không thích ăn hoa quả, nếu có người làm sẵn, thỉnh thoảng đi qua đi lại tôi nhón một miếng cho vui miệng là chính. Hơn nữa tôi có thú vui gieo hạt và mày mò, thế nên lúc hứng lên tôi cũng có mua vài quả lựu ngọt giá cắt cổ của Israel và những quả lựu to, đẹp bắt mắt của anh bạn hàng xóm thân thiết núi liền núi sông liền sông để lấy hạt, và gieo. Cá nhân mà nói, tôi thấy lựu ngon mỗi tội bóc tách rất mất thời gian và… nhiều hạt. Tôi vốn phàm phu tục tử nên hạt tôi cũng nhai ráo, chỉ trừ những hạt tôi để riêng ra để làm giống.

Thế nên khi nghe thiên hạ đồn đại Sơn La có vùng trồng lựu, cảm giác đầu tiên của tôi là cảm thấy nghi ngờ và tò mò. Không tò mò sao được khi ngay ở cái dải đất hình chữ S này, ngay sát sườn thủ đô tôi đang sinh sống, lại có thể có những vườn lựu trĩu trịt quả. Và chúa ơi, nếu nó có thật, thì tôi sẽ có những bức ảnh để đời: Bức ảnh về những quả lựu đỏ rực miên man mà tôi chỉ có thể thấy trên mạng. Nó đáng để tôi xách balo lên để đi lắm chứ, nó đáng để tôi gạt một đống công việc ngổn ngang, thậm chí vì delay mà mất cả một đống đơn hàng cây cối đang chờ tôi ở nhà chứ. Nhưng thôi, tính tôi là vậy, tiền thì ai cũng thích, nhưng tôi thích chiều theo cái tính phiêu và cảm xúc của mình nhiều hơn.

Sau một đêm vạ vật trên xe khách, tôi cũng cập bến ở thành phố Sơn La. Trời còn khá sớm, tôi tạt vào một quán nước ven đường, gọi cho mình một cốc trà nóng cho đỡ lạnh. Lịch trình của tôi hôm nay chỉ hướng về cây lựu, nên cũng không có gì quá vội vàng. Hơn nữa, người dẫn đường cho tôi buổi sáng nay bận, thế nên tôi cũng có một buổi sáng tương đối nhàn nhã. Sau khi làm xong chén trà, tôi tranh thủ lượn qua chợ trung tâm Sơn La. Tôi muốn tìm lại cái cảm giác đi chợ buổi sớm mà tôi từng có khi dừng chân ở Sơn La cách đây 10 năm. Nhưng có lẽ nó đã làm tôi thất vọng: Chợ lác đác, nông sản bà con đem xuống không còn nhiều và nhộn nhịp như trước kia nữa mà nó khá lặng lẽ, cái lặng lẽ làm cho cái cảm giác ảm đạm của một buổi sáng đầu đông như được nhân lên nhiều lần.

Thất vọng, tôi rời chợ tìm một quán ăn sáng và kiếm cho mình một cốc cafe. Nhâm nhi ly cafe chán chê tôi liền gọi một chiếc taxi và đi vào xã Chiềng Mai (Huyện Mai Sơn). Đây là một xã được thiên hạ đồn đại là trồng rất nhiều lựu. Thôi thì người dẫn đường chưa có, tôi tranh thủ tự đi ngắm một vòng vậy. Từ thành phố Sơn La vào trung tâm xã khoảng 20 km hoặc hơn một chút. Với niềm tin mong manh, tôi nghĩ chí ít mình cũng tìm được vài nhà có một vườn lựu. Nhưng, tất cả những gì tôi nhận được chỉ là những câu chuyện. Chuyện kể rằng vùng này trước trồng rất nhiều lựu, nhưng có một dạo thương lái Trung Quốc sang thu mua cả cây và rễ, nên người dân đã đào lên bán hết cả. Chuyện cũng kể rằng nếu chịu khó đi sâu vào một chút, vào tận bản, sẽ có lựu. Và chuyện cũng kể rằng, do năng suất và chất lượng không được như mong muốn, đầu ra mong manh nên bà con đã xóa bỏ hầu hết cây lựu. Những câu chuyện kể được tôi thu thập được trong suốt quá trình lượn lờ quanh xã Chiềng Mai và quanh các đoạn đường dẫn sâu vào các bản.

Nhưng, lại nhưng, như các cụ nói “Dân thì gian, quan thì tham” nên tất cả, cũng chỉ là câu chuyện kể mà thôi. Đấy, sức mạnh của những câu chuyện kể có một sức sống thật là mãnh liệt. Nó mãnh liệt và lôi cuốn đến nỗi có thể kéo tôi từ Hà Nội xa xôi lên tận đây lượn lờ mà như có người nói: Thật là rảnh quá đê. Tôi cũng tự thấy mình rảnh thật, quá rảnh. Nhưng thôi, chả mấy khi mình mới cho phép mình rảnh thế, nên cứ tận hưởng sự hùng vĩ của núi rừng đi, đời mấy tí đâu.

Kết thúc chuyến lượn lờ bản thì cũng đã đến giờ hẹn với người dẫn đường. Tôi vòng ra thị trấn Hát Lót đến điểm hẹn. Sau màn tay bắt mặt mừng thì cũng đến thời gian nghỉ ngơi dùng bữa trưa. Phải nói là do thời gian có hạn nên chúng tôi nhanh chóng dùng bữa và chuẩn bị cho lịch trình buổi chiều: Đi cung đường mà người dẫn đường hay thu gom lựu (Mở ngoặc thêm chút là món cá nướng theo phong cách của người Thái khá ngon và hấp dẫn, giá như có thêm thời gian và tâm trạng để thưởng thức thì tôi nghĩ mình tôi có khi chén hết được một con chứ chẳng chơi, nhất là cái bụng cá với nhiều món rau và gia vị được nhồi vào). Chúng tôi lại tiếp tục thuê một chiếc xe, đi dọc cung đường đã định với điểm đến là những vườn lựu. Cuối cùng, sau một quãng đường dài với sự thông thuộc đường của người lái xe cũng đã đem chúng tôi đến một bản, có một gốc lựu to của một anh chàng người dân tộc nhìn khá đẹp trai và manly. Vẻ đẹp vạm vỡ và khỏe khoắn của một người lao động tôi nhìn thấy hấp dẫn hơn nhiều vẻ đẹp cơ bắp sáu múi của những anh chàng tập Gym. Anh là người thật thà, khá hiền hành, thú tực là tôi có cảm tình tốt với anh. Và theo tâm sự của anh mà tôi lượm lặt được, thì cây lựu nhà anh đã 8 năm tuổi, gốc khá to, mỗi mùa cho khoảng 20-30kg quả. Cũng theo như anh nói thì lựu của các nhà trong bản không nhiều, vài nhà có và cũng chỉ có 1-2 gốc. Anh cũng đang ghép cành lựu quả lên một cây lựu khác để sang năm sẽ cho nhiều quả hơn.

Theo những gì anh kể thì tôi nghĩ chúng tôi cũng nên kết thúc chuyến tầm lựu ở đây. Bởi lý trí mách bảo tôi rằng, nếu tôi có đi tiếp, thì cũng sẽ gặp những anh chàng manly hoặc những cô gái bản xinh đẹp nhà có 1-2 gốc lựu như nhà của anh, giấc mơ có những bức ảnh đẹp của tôi cũng chỉ là mây khói mà thôi. Tôi cũng sẽ tốn thêm một mớ tiền thuê xe, thậm chí leo bộ mà sẽ không có được thêm một chút kiến thức và kết quả nào mới. Đành vậy, tôi thất thểu bước lên xe đi về Hát Lót, kiếm cốc cafe chờ xe ngược về xuôi.

Qua một ngày một đêm ròng rã ngồi trên xe nhiều hơn đi dưới đường, tôi tạm rút ra một số kết luận như sau:

• Người chuyên đi thu gom lựu dẫn đường cho tôi có lẽ cũng chỉ ngồi nhà hoặc đi lớt phớt một chút, còn việc thu gom lựu đã có những chàng trai, cô gái khỏe mạnh thạo đường hơn đi. Bởi nếu người dẫn đường là người trực tiếp đi thu gom lựu, có lẽ đã không quá khó và không quá mất thời gian để đưa chúng tôi đến những nơi có nhiều cây lựu quả mà họ đã từng đến tận nơi để thu gom.
• Công tâm mà nói thì tôi tin rằng lựu Việt Nam là có thật (Đấy, cái vườn con con kia của tôi còn được vài quả kia mà). Có ai đánh thuế niềm tin đâu, nên tôi vẫn tin vào cái điều tốt đẹp đó. Tôi chưa bàn đến chất lượng và mẫu mã. Nhưng theo nhẩm tính của tôi, giả sử nếu như quanh quanh vùng đó có 50 nhà trồng lựu, mỗi nhà có 1 cây lựu, mỗi cây lựu cho bình quân 20kg quả một mùa thì chúng ta có thể thu gom được 1 tấn lựu. Chỉ có điều việc thu gom cũng khá khó khăn và không phải các nhà đều thu hoạch cùng một lúc, cùng một thời điểm. Mỗi đợt thu gom chắc cũng chỉ được 1-2 tạ là nhiều. Với những khó khăn trong công tác thu gom và đường xá xa xôi hiểm trở như thế, không biết giá thành lựu Việt Nam sẽ là bao nhiêu tiền khi đến tay người tiêu dùng? Cá nhân tôi nghĩ, chắc nó cũng không hề rẻ. Hơn nữa, với lối canh tác thuận tự nhiên 1000% như thế này, chất lượng và mẫu mã của sản phẩm sẽ không có cửa để so sánh với hàng hóa cùng chủng loại đang được bày bán tràn lan trên thị trường hiện nay.
• Việt Nam vẫn có những vùng nông nghiệp sản xuất nông sản sạch với chất lượng cao, nhưng gần như 100% sản phẩm dành cho xuất khẩu. Thị trường Việt Nam chỉ được sử dụng những sản phẩm lỗi, kém chất lượng bị thải loại ra. Điều này tôi thấy không chỉ trong nông nghiệp mà nó tồn tại ở hầu hết các ngành nghề khác. Hy vọng, trong tương lai gần, chúng ta sẽ được sử dụng những sản phẩm với chất lượng nhất phẩm mà đáng lẽ ra, chúng ta đã có cơ hội tiếp cận và sử dụng nó.
• Giấc mơ về một vùng canh tác lựu của Việt Nam có lẽ cũng là một điều khá xa vời. Và giấc mơ hoa quả sạch cho người Việt cũng sẽ còn khá lâu mới chạm tới được. Bởi, xét cho cùng, thị trường yêu cầu hàng phải sạch và an toàn, mẫu mã đẹp, chất lượng tốt và đều, ổn định cũng như giá thành phải hạ. Những tiêu chí trên, với một nền nông nghiệp chưa được quy hoạch và phát triển một cách có định hướng bền vững như tôi thấy, khi mà những người thực sự có tâm làm nông nghiệp chưa được nhà nước tạo các hành lang và chính sách hỗ trợ cần thiết, thì giấc mơ vẫn mãi chỉ là một giấc mơ mà thôi.